Współuzależnienie odnosi się do utrwalonego sposobu funkcjonowania osoby pozostającej w bliskiej relacji z kimś, kto doświadcza uzależnienia. Nie jest ono po prostu skutkiem przebywania z osobą uzależnioną ani cechą charakteru, lecz może rozwijać się w wyniku połączenia indywidualnych doświadczeń, historii relacji oraz długotrwałego funkcjonowania w sytuacji nieprzewidywalności, napięcia i prób radzenia sobie z zachowaniami drugiej osoby. Z czasem życie osoby bliskiej może zostać w znacznym stopniu podporządkowane uzależnieniu partnera lub członka rodziny. Pojawia się wówczas nadmierne koncentrowanie się na jego zachowaniu, próby kontrolowania sytuacji oraz stopniowe odsuwanie własnych potrzeb i emocji na dalszy plan. Istotnym elementem jest zaburzenie równowagi między troską o drugą osobę a zachowaniem własnej autonomii.
Na sposób funkcjonowania w relacji z osobą uzależnioną mogą wpływać wcześniejsze doświadczenia rodzinne, sposób kształtowania poczucia własnej wartości, doświadczenia związane z bliskością i zależnością oraz utrwalone przekonania dotyczące odpowiedzialności za innych. Znaczenie może mieć również wcześniejsze doświadczenie relacji, w których trudno było przewidywać zachowanie drugiej osoby lub w których własne potrzeby musiały ustępować potrzebom innych. Z perspektywy psychodynamicznej ważne jest to, jak osoba postrzega siebie i innych oraz czy potrafi utrzymać poczucie własnej odrębności w bliskiej relacji. Współuzależniające wzorce mogą być wzmacniane przez powtarzające się sytuacje kryzysowe, poczucie winy, lęk przed utratą relacji oraz przekonanie, że dzięki odpowiedniej kontroli można zapobiec kolejnym problemom związanym z uzależnieniem.
Osoba funkcjonująca w sposób współuzależniający może stopniowo podporządkowywać znaczną część swojego życia zachowaniu osoby uzależnionej. Może stale obserwować jej nastrój, przewidywać możliwe kryzysy, kontrolować dostęp do substancji, ukrywać konsekwencje uzależnienia lub próbować zapobiegać jego skutkom. Towarzyszyć temu może przekonanie, że jest odpowiedzialna za zachowanie partnera i powinna zrobić wszystko, aby powstrzymać go przed piciem, używaniem substancji lub innymi zachowaniami związanymi z uzależnieniem. W centrum życia pojawia się wówczas funkcjonowanie wokół drugiej osoby, podczas gdy własne potrzeby, zainteresowania i relacje mogą stopniowo tracić znaczenie. Charakterystyczna może być również trudność w rozpoznawaniu własnych emocji i granic oraz w szukaniu pomocy poza relacją.
Jednym z ważnych obszarów współuzależnienia są trudności z utrzymaniem odpowiednich granic między sobą a drugą osobą. Bliskość może być przeżywana jako konieczność stałego kontrolowania partnera, podczas gdy próba zachowania własnej przestrzeni może wywoływać lęk, poczucie winy lub obawę przed porzuceniem. Osoba może jednocześnie doświadczać silnej potrzeby bliskości i narastającego zmęczenia relacją. Z perspektywy psychodynamicznej istotne jest rozróżnienie własnych uczuć, potrzeb i odpowiedzialności od stanów oraz zachowań drugiej osoby. Partner osoby uzależnionej może wspierać ją w szukaniu pomocy, ale nie jest w stanie przejąć odpowiedzialności za jej decyzje dotyczące uzależnienia. Odzyskiwanie takiego rozróżnienia pozwala stopniowo odbudowywać autonomię bez konieczności rezygnowania z troski o bliską osobę.
Długotrwałe koncentrowanie życia wokół uzależnienia drugiej osoby może prowadzić do przewlekłego napięcia, lęku, poczucia bezradności, osamotnienia i wyczerpania emocjonalnego. Rezygnowanie z własnych potrzeb może osłabiać poczucie własnej wartości i utrudniać rozpoznawanie tego, czego samemu potrzebuje się od życia i relacji. Próby kontrolowania zachowania osoby uzależnionej często nie przynoszą trwałej zmiany, a kolejne rozczarowania mogą wzmacniać poczucie winy i bezsilności. W relacji może utrwalać się cykl napięcia, kontroli, kryzysu i chwilowej poprawy, który utrudnia realistyczne ocenianie sytuacji. Szczególnie ważne jest zrozumienie, że odpowiedzialność za uzależnienie i proces leczenia należy do osoby uzależnionej, natomiast osoba bliska ma prawo chronić własne granice, bezpieczeństwo i zdrowie psychiczne.
Psychoterapia może pomagać w rozpoznawaniu utrwalonych wzorców funkcjonowania, odzyskiwaniu kontaktu z własnymi potrzebami i emocjami oraz odbudowywaniu bardziej stabilnego poczucia własnej wartości. W podejściu psychodynamicznym istotne jest rozumienie znaczenia, jakie dla danej osoby mają kontrolowanie innych, poświęcanie się, lęk przed opuszczeniem czy trudność w stawianiu granic. Ważna staje się również możliwość stopniowego odróżniania własnych uczuć i odpowiedzialności od przeżyć oraz zachowań partnera. Relacja terapeutyczna może być przestrzenią do obserwowania powtarzających się sposobów wchodzenia w relacje i budowania bardziej zintegrowanego obrazu siebie oraz innych. Celem nie jest emocjonalne odcięcie się od bliskiej osoby, lecz rozwijanie zdolności do pozostawania w relacji bez rezygnowania z własnej podmiotowości, granic i odpowiedzialności za własne życie.
Autor: prof. ucz. dr n. społ. Sylwester Bębas – psychoterapeuta
Więcej nt. współuzależnienia w audycji:
Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas oferuje przemyślane, kompleksowe wsparcie dla osób w trudnych momentach życia. Naszą misją jest pomoc pacjentom zmagającym się z przeciążeniem emocjonalnym, zaburzeniami osobowości, lękiem czy obniżonym nastrojem, oraz tym, którzy pragną tworzyć głębsze, satysfakcjonujące relacje z bliskimi.
© 2026. Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas. Wszelkie prawa zastrzeżone.
