Empatia jest zdolnością do rozpoznawania, rozumienia i uwzględniania stanów emocjonalnych drugiej osoby, przy jednoczesnym zachowaniu świadomości, że jej doświadczenia nie są tożsame z naszymi. Pozwala dostrzegać nie tylko to, co ktoś mówi lub robi, ale również próbować zrozumieć, co może przeżywać i czego może potrzebować. Empatia nie oznacza jednak całkowitego przejmowania emocji drugiego człowieka ani automatycznego zgadzania się z jego perspektywą. Jej ważnym elementem jest zdolność do pozostania w kontakcie z własnymi przeżyciami, a jednocześnie zaciekawienia wewnętrznym światem drugiej osoby. Dzięki temu empatia może sprzyjać wzajemnemu zrozumieniu, trosce i budowaniu satysfakcjonujących relacji.
Podstawy zdolności do reagowania na stany emocjonalne innych pojawiają się bardzo wcześnie, natomiast ich dalszy rozwój zależy w dużej mierze od doświadczeń relacyjnych. Dziecko uczy się rozpoznawać emocje i potrzeby innych między innymi poprzez obserwowanie opiekunów oraz doświadczanie tego, że jego własne stany emocjonalne są zauważane i rozumiane. Ważne jest doświadczenie relacji, w której można być jednocześnie zależnym od drugiej osoby i stopniowo rozwijać własną odrębność. Z perspektywy psychodynamicznej empatia wiąże się również ze zdolnością do tworzenia złożonych i zintegrowanych wyobrażeń na temat siebie i innych. Im większa jest możliwość dostrzegania, że człowiek może jednocześnie mieć różne, czasem sprzeczne uczucia i potrzeby, tym łatwiej rozumieć złożoność doświadczeń innych osób.
Empatia wymaga nie tylko zwracania uwagi na drugiego człowieka, ale także odpowiedniego rozumienia własnych emocji. Osobie, która ma trudność z rozpoznawaniem własnych stanów wewnętrznych, może być również trudniej właściwie odczytywać przeżycia innych. Istotne jest przy tym odróżnianie empatycznego rozumienia od projekcji, czyli przypisywania drugiej osobie własnych uczuć, potrzeb lub intencji. Możemy próbować zrozumieć czyjś lęk, złość lub smutek, nie zakładając automatycznie, że wiemy dokładnie, co druga osoba przeżywa. Taka postawa pozwala zachować ciekawość i otwartość na korektę własnego rozumienia. Empatia staje się wówczas sposobem poznawania drugiego człowieka, a nie zastępowania jego perspektywy własną interpretacją.
Empatia ma szczególne znaczenie w bliskich relacjach, ponieważ pomaga dostrzegać potrzeby i granice innych osób oraz odpowiednio reagować na ich emocje. Ułatwia prowadzenie rozmów, rozwiązywanie konfliktów, udzielanie wsparcia i budowanie poczucia bezpieczeństwa. Nie oznacza jednak rezygnacji z własnych potrzeb na rzecz drugiego człowieka. Dojrzała empatia pozwala zachować równowagę między troską o innych a troską o siebie, między bliskością a autonomią. Jest również ważnym elementem zdolności do miłości, ponieważ umożliwia dostrzeganie partnera, przyjaciela czy członka rodziny jako odrębnej osoby, posiadającej własny świat wewnętrzny, historię i perspektywę. Dzięki temu relacja może opierać się nie tylko na własnych oczekiwaniach, ale także na rzeczywistym zainteresowaniu drugą osobą.
Trudności z empatycznym rozumieniem innych mogą prowadzić do nieporozumień, konfliktów, poczucia osamotnienia lub niezrozumienia w relacjach. Mogą przyjmować różne formy – od nadmiernego skupienia na własnej perspektywie, przez trudność w rozpoznawaniu emocji drugiej osoby, aż po nadmierne przejmowanie jej stanów emocjonalnych. W niektórych sytuacjach człowiek może również wykazywać empatię wobec innych, ale mieć trudność z uwzględnianiem własnych potrzeb i granic. Problemem może być także mylenie empatii z koniecznością pomagania, ratowania lub spełniania oczekiwań drugiej osoby. Wówczas troska o innych może odbywać się kosztem własnej autonomii. Rozwijanie bardziej zintegrowanego rozumienia siebie i innych sprzyja temu, aby empatia nie prowadziła ani do obojętności, ani do utraty własnej odrębności.
Empatia może rozwijać się przez całe życie poprzez doświadczenia relacyjne, refleksję nad własnymi emocjami oraz uczenie się przyjmowania perspektywy innych osób. Pomocne jest pozostawanie otwartym na to, że druga osoba może przeżywać sytuację inaczej, niż początkowo zakładaliśmy. Psychoterapia może wspierać rozwój empatii szczególnie wtedy, gdy trudności w rozumieniu innych powtarzają się w relacjach lub współwystępują z problemami w rozpoznawaniu własnych emocji, bliskości i granic. W podejściu psychodynamicznym znaczenie ma obserwowanie sposobu, w jaki osoba postrzega siebie i innych oraz jakie emocje i wzorce relacyjne pojawiają się w kontakcie z terapeutą. Praca ta może sprzyjać większej spójności obrazu siebie i innych, lepszemu rozumieniu własnych przeżyć oraz bardziej elastycznemu uwzględnianiu perspektywy drugiego człowieka bez rezygnowania z własnej autonomii.
Autor: prof. ucz. dr n. społ. Sylwester Bębas – psychoterapeuta
Więcej nt. empatii w audycji:
Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas oferuje przemyślane, kompleksowe wsparcie dla osób w trudnych momentach życia. Naszą misją jest pomoc pacjentom zmagającym się z przeciążeniem emocjonalnym, zaburzeniami osobowości, lękiem czy obniżonym nastrojem, oraz tym, którzy pragną tworzyć głębsze, satysfakcjonujące relacje z bliskimi.
© 2026. Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas. Wszelkie prawa zastrzeżone.
