Zaburzenia nastroju to grupa zaburzeń psychicznych, w których dochodzi do utrzymujących się i nasilonych zmian nastroju, energii, aktywności oraz sposobu przeżywania siebie i otaczającego świata. Mogą obejmować okresy obniżonego nastroju charakterystyczne dla depresji oraz okresy podwyższonego, ekspansywnego lub znacznie drażliwego nastroju, występujące w manii lub hipomanii. Naturalne wahania emocjonalne są częścią życia – smutek po stracie, radość po sukcesie czy złość w sytuacji konfliktu nie oznaczają zaburzenia. W zaburzeniach nastroju zmiany stają się jednak bardziej nasilone, długotrwałe lub znacząco wpływają na funkcjonowanie. W depresji mogą pojawiać się pustka, beznadzieja, utrata zainteresowań i przyjemności, spadek energii oraz utrwalone poczucie winy, bezwartościowości lub braku wpływu na własne życie. W manii lub hipomanii może występować zwiększona energia, zmniejszona potrzeba snu, przyspieszenie myślenia i mowy, wzrost aktywności oraz mniejsza zdolność oceny konsekwencji własnych działań. Zaburzenia nastroju wpływają więc nie tylko na samopoczucie, lecz także na obraz siebie, sposób przeżywania relacji, podejmowanie decyzji i regulowanie emocji. W przebiegu nawracających epizodów może również pojawiać się trudność w utrzymaniu poczucia ciągłości własnej osoby, gdy sposób postrzegania siebie i swoich możliwości wyraźnie zmienia się wraz z fazą zaburzenia.
Zaburzenia nastroju mają złożone podłoże, w którym mogą współwystępować czynniki biologiczne, genetyczne, psychologiczne, rozwojowe i środowiskowe. Znaczenie mogą mieć predyspozycje rodzinne oraz mechanizmy związane z funkcjonowaniem układu nerwowego, ale występowanie podobnych trudności u bliskich nie przesądza o pojawieniu się zaburzenia. Podatność mogą zwiększać również przewlekły stres, doświadczenia straty, odrzucenia, niestabilności lub bezradności oraz trudności w regulowaniu silnych emocji. Z perspektywy psychodynamicznej znaczenie ma sposób, w jaki człowiek organizuje obraz siebie i innych oraz jak radzi sobie z wewnętrznymi sprzecznościami, zależnością, potrzebą autonomii, poczuciem winy czy złością. W depresji negatywny obraz siebie może stać się sztywny i dominujący, a krytyczne lub odrzucające wyobrażenie innych może wzmacniać poczucie osamotnienia i bezwartościowości. W niektórych stanach podwyższonego nastroju może natomiast dochodzić do wyraźnego wzrostu poczucia własnej siły, możliwości lub niezależności, któremu towarzyszy ograniczona zdolność uwzględniania własnych ograniczeń i konsekwencji działań. Nie oznacza to jednak, że epizody depresyjne czy maniakalne można wyjaśniać wyłącznie konfliktami psychicznymi. Istotne są również czynniki biologiczne, choroby somatyczne i neurologiczne, działanie leków oraz używanie substancji psychoaktywnych, dlatego ich uwzględnienie jest ważną częścią diagnostyki.
Diagnoza zaburzeń nastroju wymaga oceny rodzaju, nasilenia, czasu trwania i przebiegu objawów oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie. Specjalista bierze pod uwagę między innymi nastrój, poziom energii i aktywności, sen, apetyt, koncentrację, sposób myślenia, zachowanie oraz zmiany w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym. Ważne jest ustalenie, czy w przeszłości występowały okresy depresji, manii lub hipomanii, ponieważ rozróżnienie zaburzeń jednobiegunowych i dwubiegunowych ma istotne znaczenie dla dalszego leczenia. Ocena obejmuje także wcześniejsze epizody, historię rodzinną, przyjmowane leki, używanie substancji oraz możliwe przyczyny somatyczne. Istotne jest również rozpoznanie współwystępujących trudności psychicznych i ocena sposobu, w jaki objawy wpływają na obraz siebie oraz relacje z innymi. W przypadku nasilonych objawów szczególnego znaczenia nabiera ocena bezpieczeństwa, zwłaszcza gdy pojawiają się myśli samobójcze, silna impulsywność, znaczne pobudzenie lub utrata kontroli nad zachowaniem. W takich sytuacjach potrzebna może być pilna konsultacja psychiatryczna i odpowiednie zabezpieczenie osoby doświadczającej kryzysu.
Funkcjonowanie osoby z zaburzeniami nastroju może znacząco zmieniać się w zależności od rodzaju zaburzenia i aktualnej fazy jego przebiegu. W depresji codzienne czynności mogą wymagać dużego wysiłku, a zmniejszona energia, utrata zainteresowań i trudności z podejmowaniem decyzji mogą prowadzić do wycofania z relacji i aktywności. Osoba może przeżywać siebie jako gorszą, bezwartościową lub pozbawioną wpływu na własne życie, a przyszłość może wydawać się pozbawiona możliwości zmiany. Wycofanie może pełnić funkcję ochronną przed przeciążeniem, rozczarowaniem lub doświadczeniem własnej niewystarczalności, ale jednocześnie może pogłębiać izolację. W manii lub hipomanii funkcjonowanie może ulec znacznemu przyspieszeniu. Osoba może mieć poczucie wyjątkowej energii, możliwości i niezależności, podejmować wiele działań i łatwo nawiązywać kontakty, a jednocześnie mieć trudność z uwzględnianiem ograniczeń i przewidywaniem konsekwencji swoich decyzji. Może to prowadzić do impulsywnych wydatków, ryzykownych zachowań lub konfliktów. W przebiegu zaburzeń nastroju istotne jest również to, że zmiany faz mogą wpływać na sposób przeżywania własnej osoby i innych ludzi. Utrzymanie bardziej spójnego obrazu siebie może być wtedy trudniejsze, zwłaszcza gdy w różnych okresach dominują skrajnie odmienne przekonania dotyczące własnej wartości, możliwości, zależności od innych i potrzeby autonomii.
Zaburzenia nastroju mogą wpływać na życie osobiste, rodzinne, zawodowe i społeczne, szczególnie gdy pozostają nieleczone lub często nawracają. W depresji stopniowe ograniczanie aktywności, wycofanie z relacji i utrata poczucia własnej wartości mogą prowadzić do dalszego osamotnienia i pogorszenia funkcjonowania. W manii lub hipomanii konsekwencje mogą wynikać z impulsywności, zwiększonej aktywności i niedostatecznej oceny ryzyka, czego następstwem bywają konflikty, problemy finansowe, trudności zawodowe lub relacyjne. Powtarzające się epizody mogą utrudniać poczucie przewidywalności własnego funkcjonowania i wpływać na sposób postrzegania siebie. Osoba może mieć trudność z rozpoznawaniem, które reakcje wynikają z jej trwałych cech, a które są związane ze zmianą fazy zaburzenia. Szczególnego znaczenia nabiera ryzyko poważnego kryzysu psychicznego. Myśli samobójcze, poczucie całkowitej beznadziei, znaczne pobudzenie, utrata kontroli nad zachowaniem lub objawy psychotyczne wymagają pilnej oceny specjalistycznej. W przypadku zaburzeń dwubiegunowych ważne jest także rozpoznawanie wczesnych sygnałów zmiany fazy i utrzymywanie ciągłości leczenia, co może ograniczać ryzyko kolejnych nasilonych epizodów.
Psychoterapia zaburzeń nastroju może być ważnym elementem kompleksowego leczenia, a w zależności od rodzaju i nasilenia objawów może być prowadzona samodzielnie lub łączona z farmakoterapią. Jej celem nie jest wyłącznie zmniejszenie aktualnych objawów, lecz także lepsze rozumienie własnych emocji, obrazu siebie, relacji oraz powtarzających się sposobów reagowania na sytuacje obciążające. W pracy terapeutycznej można przyglądać się temu, w jakich okolicznościach nasilają się poczucie bezwartościowości, bezradności, winy, odrzucenia czy utraty kontroli oraz jaką funkcję pełnią wycofanie, nadmierna samokrytyka, impulsywność lub potrzeba nadmiernej niezależności. Ważnym obszarem jest stopniowe integrowanie różnych, czasem sprzecznych sposobów przeżywania siebie i innych, tak aby człowiek mógł zachować bardziej stabilny obraz własnej osoby również w sytuacji frustracji, rozczarowania czy silnych emocji. W relacji terapeutycznej mogą ujawniać się charakterystyczne wzorce relacyjne, takie jak oczekiwanie odrzucenia, poczucie bycia niewystarczającym, trudność w przyjmowaniu pomocy lub silna potrzeba kontroli. Ich rozpoznawanie i rozumienie może sprzyjać większej elastyczności emocjonalnej oraz bardziej stabilnym relacjom. W zaburzeniach dwubiegunowych istotne jest również rozpoznawanie wczesnych sygnałów zmiany fazy, dbanie o regularność snu i rytmu dnia oraz rozwijanie sposobów reagowania na pierwsze oznaki pogorszenia. Farmakoterapia prowadzona przez lekarza psychiatrę ma szczególne znaczenie w leczeniu manii, umiarkowanych i ciężkich epizodów depresyjnych oraz choroby afektywnej dwubiegunowej, a dobór leków zależy od indywidualnej diagnozy i przebiegu zaburzenia. Psychoterapia i leczenie psychiatryczne mogą się wzajemnie uzupełniać. Kompleksowa pomoc służy nie tylko ograniczeniu objawów, ale także zwiększeniu stabilności emocjonalnej, lepszemu rozumieniu własnego funkcjonowania i zmniejszeniu ryzyka kolejnych kryzysów.
Autor: prof. ucz. dr n. społ. Sylwester Bębas – psychoterapeuta
Więcej nt. zaburzeń nastroju w audycji:
Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas oferuje przemyślane, kompleksowe wsparcie dla osób w trudnych momentach życia. Naszą misją jest pomoc pacjentom zmagającym się z przeciążeniem emocjonalnym, zaburzeniami osobowości, lękiem czy obniżonym nastrojem, oraz tym, którzy pragną tworzyć głębsze, satysfakcjonujące relacje z bliskimi.
© 2026. Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas. Wszelkie prawa zastrzeżone.
