Uzależnienie od zakupów

Uzależnienie od zakupów to nałóg nadmiernego, impulsywnego, nieprzemyślanego nabywania nowych, często zbędnych rzeczy. Czynności tej towarzyszy pobudzenie emocjonalne, ekscytacja i poczucie wewnętrznego przymusu. Początkowo zakup wywołuje obniżenie napięcia i poprawia nastrój. Jednak po pewnym czasie od dokonania zakupu, osobę dotkniętą tym uzależnieniem ogarnia poczucie winy i wstydu. Osoba uzależniona od zakupów odczuwa ulgę w napięciu tylko w trakcie robienia zakupów, ale po nich często pojawia się poczucie winy i niezadowolenie. Zakupy wykraczają poza ramy zaspokajania potrzeb i stają się przymusem.

Osoby uzależniane od zakupów zachowują się w sposób impulsywny, nerwowy, są emocjonalne, bardzo trudno przychodzi im odraczanie czy powstrzymywanie się przed czymś, na co aktualnie mają ochotę, mają tendencję do popadania w innego rodzaju uzależnienia albo mają za sobą doświadczenie innych uzależnień od czynności lub substancji, mają wśród swoich krewnych osoby uzależnione, nie potrafią konstruktywnie radzić sobie z emocjami, bywają depresyjne, smutne, statystycznie częściej występują u nich stany obniżenia nastroju.

Wyróżniamy następujące objawy uzależnienia od zakupów: niekontrolowana potrzeba kupowania, niezależnie od potrzeb i możliwości finansowych, ciągłe myślenie o zakupach, planowanie kolejnych i zajmowanie się nimi, brak możliwości powstrzymania się od kupowania, mimo świadomości negatywnych konsekwencji, nabywanie przedmiotów, które nie są potrzebne, często nawet nieużywanych, zadłużanie się, problemy z regulowaniem rachunków z powodu nadmiernych wydatków, problemy emocjonalne, niska samoocena po zakupach, konflikty w rodzinie, problemy w pracy, izolacja społeczna.

Płeć nie różnicuje prawdopodobieństwa popadnięcia w nałóg. Rozbieżność dotyczy jedynie rodzaju nabywanych produktów: kobiety preferują wydawanie pieniędzy na perfumy, kosmetyki, ubrania, torebki, buty i biżuterię, mężczyźni preferują różnego typu gadżety, np. telefony komórkowe, konsole, komputery, sprzęt RTV, przyrządy sportowe itp. Najbardziej zagrożone są osoby z niską samooceną, które – chcąc zrekompensować sobie niedostatki w obrazie własnego „Ja” – rzucają się w wir nieprzemyślanych zakupów. Kupowanie to jakby metoda na podwyższenie swojego statusu społecznego, dodanie sobie ważności, władzy, siły, poważania.

Wyróżniamy następujące fazy uzależnienia od zakupów:

– faza przewidywania – moment początkowy, w którym w głowie dopiero kiełkuje pomysł na to, by poprawić sobie nastrój zakupami. Pojawiają się wtedy fantazje dotyczące tego, jak korzystnie dany zakup wpłynie na nasze życie. Uruchamia się racjonalizacja, czyli usprawiedliwianie.

– faza przygotowania – w tej fazie napięcie rośnie, ekscytacja. Osoba uzależniona zaczyna planować co i kiedy kupi. Przegląda strony internetowe, czyta opisy artykułów, ogląda zdjęcia lub odwrotnie – nie myśli o konkretnych rzeczach, które kupi, ale planuje samo wyjście.

– faza zakupów – w tej fazie osoba nabywa różne przedmioty – to ją ekscytuje i bardzo pobudza. Euforyczne pobudzenie przysłania racjonalne myślenie, dlatego kupowane są produkty niepotrzebne oraz takie, które potem nawet nie zostaną rozpakowane.

– faza wydatków – wiąże się ona z przykrą konfrontacją z rzeczywistością i doświadczaniem nieprzyjemnych uczuć, głównie poczucia wstydu i winy. Pobudzenie gwałtownie opada, a na jego miejscu pojawiają się wyrzuty sumienia.

To uzależnienie behawioralne jest często lekceważone. Osoby, które zaczęły nałogowo robić zakupy, wcześniej czy później muszą zmierzyć się z problemami, które trudno bagatelizować. Do najpoważniejszych z nich należy zaliczyć: zaniedbanie relacji rodzinnych i obowiązków zawodowych wskutek zdominowania życia przez zakupy, kłopoty finansowe – ryzyko nadmiernego zadłużenia i utraty majątku, konflikty rodzinne, samotność w wyniku rozstania lub rozwodu, utrata kontroli nad swoim życiem, problemy psychiczne, depresja, zaburzenia lękowe, inne uzależnienia w tym od substancji, wyrzuty sumienia, poczucie winy, konsekwencje prawne, w przypadkach prób zdobycia pieniędzy na zakupy, w sposób nielegalny.

Aby uchronić dziecko przed uzależnieniem od zakupów, kluczowe jest budowanie zdrowych nawyków, promowanie asertywności i otwartej komunikacji. Należy uczyć dziecko wartości pieniądza, rozwijać zainteresowania niezwiązane z konsumpcją i jasno określić zasady dotyczące wydawania. Ważne jest również wspieranie dziecka w budowaniu poczucia własnej wartości i radzeniu sobie ze stresem w zdrowy sposób.

Ważne jest aby osoba uzależniona od zakupów udała się po pomoc do specjalisty – psychologa, psychoterapeuty, specjalisty terapii uzależnienia. Zwykle rzetelną diagnozę można uzyskać już po pierwszej wizycie u psychoterapeuty lub terapeuty uzależnień, który przeprowadza szczegółowy wywiad (z pacjentem, ale czasem także z jego rodziną) i określa rodzaj uzależnienia oraz poziom jego zaawansowania. Jedną z najlepiej opracowanych strategii leczenia tego uzależnienia jest psychoterapia uzależnień. Prowadzi się ją w formie indywidualnych sesji i polega ona na stopniowej nauce pacjenta kontrolowania swoich nałogowych impulsów oraz na zmianie przekonań dotyczących siebie i poczucia własnej wartości, które osoby uzależnione przeważnie mają zaniżone.