Uzależnienie jest złożonym problemem zdrowotnym, w którym pojawia się utrwalony wzorzec sięgania po substancję psychoaktywną lub wykonywania określonego zachowania mimo jego negatywnych konsekwencji. Może dotyczyć między innymi alkoholu, nikotyny, narkotyków i leków, ale także określonych zachowań, takich jak hazard. Nie każde intensywne korzystanie z substancji lub angażowanie się w dane zachowanie oznacza uzależnienie – istotne znaczenie mają utrata kontroli, narastająca potrzeba powtarzania zachowania, trudność w ograniczeniu go oraz wpływ na zdrowie, relacje i codzienne funkcjonowanie. W uzależnieniach mogą współwystępować mechanizmy fizjologiczne, psychologiczne i społeczne. Z perspektywy psychodynamicznej szczególnie ważne jest rozumienie tego, jak substancja lub zachowanie wpływa na przeżywanie siebie, regulowanie emocji oraz funkcjonowanie w relacjach.
Rozwój uzależnienia może być związany ze współdziałaniem wielu czynników, między innymi predyspozycji biologicznych, doświadczeń rozwojowych, środowiska społecznego, dostępności substancji lub zachowania oraz sposobów radzenia sobie z napięciem. U części osób substancja lub określone zachowanie zaczyna pełnić funkcję regulowania trudnych emocji, takich jak lęk, smutek, złość, wstyd czy poczucie pustki. Z czasem może powstać utrwalony cykl, w którym chwilowa ulga wzmacnia potrzebę ponownego sięgnięcia po dane rozwiązanie. W perspektywie psychodynamicznej zachowanie nałogowe może być rozumiane jako sposób unikania lub modyfikowania trudnych stanów emocjonalnych, który stopniowo ogranicza dostęp do bardziej dojrzałych sposobów regulowania napięcia. Istotną rolę może również odgrywać sposób przeżywania siebie i własnej wartości oraz jakość relacji z innymi.
Uzależnienie może być podtrzymywane przez kilka wzajemnie powiązanych mechanizmów. Jednym z nich jest kompulsywne wykorzystywanie substancji lub zachowania do zmiany własnego stanu emocjonalnego i odsuwania bolesnych przeżyć. Innym jest zaprzeczanie lub minimalizowanie problemu, dzięki któremu osoba może przez pewien czas utrzymywać przekonanie, że nadal kontroluje swoje zachowanie i może przerwać je w dowolnym momencie. Z czasem może pojawić się rozbieżność pomiędzy sposobem postrzegania siebie w okresie aktywnego uzależnienia a obrazem siebie w okresach ograniczenia lub abstynencji. Nie musi to oznaczać „podwójnej osobowości”, lecz raczej trudność w utrzymaniu spójnego obrazu siebie i własnych potrzeb. O problemie świadczą między innymi nieudane próby ograniczenia zachowania, silna potrzeba jego powtarzania, podporządkowywanie mu coraz większej części życia oraz kontynuowanie go pomimo szkód zdrowotnych, psychicznych, zawodowych lub rodzinnych.
Uzależnienie może stopniowo zawężać sposób funkcjonowania człowieka, sprawiając, że coraz większa część jego uwagi, czasu i energii zostaje podporządkowana substancji lub określonemu zachowaniu. Osoba może doświadczać silnego napięcia, gdy próbuje ograniczyć nałogowe zachowanie, a następnie chwilowej ulgi po jego podjęciu. Jednocześnie może mieć trudność z rozpoznawaniem własnych potrzeb niezwiązanych z uzależnieniem oraz z tolerowaniem frustracji, samotności czy trudnych emocji bez natychmiastowego poszukiwania ulgi. W relacjach może dochodzić do konfliktów, utraty zaufania, ukrywania zachowań lub stopniowego wycofywania się z życia rodzinnego i społecznego. W procesie zdrowienia ważne staje się stopniowe odzyskiwanie bardziej spójnego obrazu siebie, rozwijanie zdolności regulowania emocji oraz budowanie relacji, w których możliwe jest doświadczanie bliskości bez podporządkowywania jej uzależnieniu.
Konsekwencje uzależnienia zależą od rodzaju substancji lub zachowania, czasu trwania problemu oraz indywidualnej sytuacji danej osoby. Mogą obejmować szkody fizyczne i psychiczne, zaburzenia funkcjonowania zawodowego lub edukacyjnego, problemy finansowe, konflikty rodzinne, izolację społeczną oraz utratę zainteresowania aktywnościami niezwiązanymi z uzależnieniem. W przypadku substancji psychoaktywnych mogą pojawić się również objawy tolerancji i zespołu abstynencyjnego, a nagłe odstawienie niektórych substancji może wymagać nadzoru medycznego. Długotrwałe uzależnienie może wpływać na poczucie własnej wartości, sposób przeżywania siebie oraz zdolność do budowania stabilnych relacji. Proces zdrowienia nie ogranicza się więc do zaprzestania przyjmowania substancji czy określonego zachowania, lecz często obejmuje również odbudowę codziennego funkcjonowania, relacji i sposobów radzenia sobie z emocjami.
Proces wychodzenia z uzależnienia wymaga zazwyczaj wieloaspektowej pomocy dostosowanej do rodzaju problemu i sytuacji danej osoby. W przypadku uzależnienia od substancji może być potrzebna konsultacja lekarska, a niekiedy bezpieczne, medycznie nadzorowane odstawienie i leczenie objawów abstynencyjnych. Kolejnym elementem może być psychoterapia indywidualna lub grupowa, udział w grupach wsparcia oraz praca nad odbudową relacji i zmianą stylu życia. Psychoterapia może pomagać w rozpoznawaniu emocji i sytuacji uruchamiających zachowania nałogowe, rozumieniu ich funkcji, rozwijaniu bardziej skutecznych sposobów regulowania napięcia oraz wzmacnianiu spójnego poczucia siebie. Ważnym elementem zdrowienia jest również uczenie się tolerowania frustracji i trudnych emocji bez automatycznego sięgania po substancję lub zachowanie. Utrzymywanie abstynencji lub ograniczenie zachowania jest istotnym elementem procesu, ale trwała zmiana obejmuje także rozwój emocjonalny, odbudowę relacji, odzyskiwanie autonomii i stopniowe tworzenie życia, w którym uzależnienie nie pełni już centralnej funkcji.
Autor: prof. ucz. dr n. społ. Sylwester Bębas – psychoterapeuta
Więcej nt. uzależnienia w audycji:
Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas oferuje przemyślane, kompleksowe wsparcie dla osób w trudnych momentach życia. Naszą misją jest pomoc pacjentom zmagającym się z przeciążeniem emocjonalnym, zaburzeniami osobowości, lękiem czy obniżonym nastrojem, oraz tym, którzy pragną tworzyć głębsze, satysfakcjonujące relacje z bliskimi.
© 2026. Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas. Wszelkie prawa zastrzeżone.
