Fobia społeczna

Zaburzenie lęku społecznego (fobia społeczna) to zaburzenie nerwicowe, charakteryzuje się niezwykle silnym i trwałym poziomem lęku i niepokoju oraz unikaniem sytuacji, w których dotknięta nim osoba mogłaby zostać źle odebrana i oceniona przez innych. W tym zaburzeniu głównym elementem jest stała obawa, że ktoś może zachować się w sposób kompromitujący lub upokarzający, np. że będzie wyglądać głupio, będzie widać jego zakłopotanie (zacznie się rumienić) albo powie lub zrobi coś, co spowoduje odrzucenie przez innych (np. kogoś obrazi).

Fobia społeczna może mieć bardzo różne przyczyny. Wśród najważniejszych wymienia się:

– czynniki genetyczne – badania pokazują, że lęk społeczny może być w pewnym stopniu dziedziczony;

– przyczyny środowiskowe – wskazujące przede wszystkim na to, że określony model wychowania (np. nadopiekuńczość rodziców), a także niektóre traumatyczne przeżycia z dzieciństwa (przemoc, prześladowanie ze strony rówieśników i inne) mogą doprowadzić do tego, że u danej osoby pojawi się fobia społeczna;

– przyczyny psychologiczne – czyli pewne cechy osobowościowe danej osoby, które czynią ją bardziej podatną na lęk przed oceną, czy krytyką ze strony innych.

Do objawów charakterystycznych dla fobii społecznej zalicza się m.in.:

– nadmierny strach, niepokój, lęk, pojawiający się w sytuacjach społecznych: m.in. rozmowy z innymi ludźmi; wykonywanie określonych czynności w obecności innych osób; występowania publicznie, wygłaszanie przemówień.

– bbawę przed negatywną oceną otoczenia: krytyką, ośmieszeniem, zawstydzeniem lub odrzuceniem.

– odczuwanie dolegliwości natury somatycznej (fizycznej) w tym m.in.: przyspieszona akcja serca, kołatanie serca, przyspieszony oddech, duszności, drżenie rąk (mięśni), rumienienie się, pocenie, problemy z wysłowieniem się, nudności, szum w uszach.

Sytuacjami najczęściej wywołującymi problemy u osób z fobią społeczną są: publiczne wystąpienia, rozmowa z innymi, kontakt z nieznajomymi, wyjście do restauracji, zakupy w sklepie czy nawet podpisanie się w obecności innej osoby. Lęk i zachowania unikowe u osób z fobią społeczną znacząco utrudniają im codzienne funkcjonowanie. Gdy osoba z fobią społeczną nie może uniknąć sytuacji wywołującej lęk, zwykle ucieka się do zachowań zabezpieczających, czyli zachowań mających na celu zmniejszenie ryzyka negatywnych skutków społecznych. Działania zabezpieczające obejmują np.: unikanie kontaktu wzrokowego, ćwiczenie w myślach wypowiedzi przed odezwaniem się, mówienie krótkimi zdaniami, niemówienie o sobie, w sytuacjach społecznych przyjmowanie ról, które minimalizują konieczność kontaktów z innymi (np. robienie zdjęć, przygotowywanie i rozstawianie sprzętu albo pomoc w przygotowywaniu jedzenia), zadawanie rozmówcom wielu pytań, by odwrócić uwagę od swojej osoby, wybór miejsca, które pozwala uniknąć oceny lub kontaktu z innymi (np. siadanie z tyłu sali), noszenie nijakich, niewyróżniających się ubrań, by nie przyciągały uwagi, unikanie aktywności (zakładania ciepłego ubrania, wysiłku fizycznego) oraz substancji (np. kofeiny), które mogłyby wywołać objawy podobne do lękowych (np. pobudzenie, zaczerwienienie, uczucie gorąca.

Zaburzenie to wpływa na życie osobiste, rodzinne, zawodowe i społeczne. Fobia zaburza prawidłowy rytm dnia, dezintegruje codzienność, uniemożliwia wykonywanie pracy, utrudnia uczenie się i niekorzystnie wpływa na kontakty społeczne (z innymi ludźmi), co może pogłębiać złe samopoczucie. Codzienne funkcjonowanie osób z tym zaburzeniem jest trudne i obciążające. Zespół lęku społecznego może współwystępować z innymi zaburzeniami, w tym lękowymi i depresyjnymi. Skutkiem tego zaburzenia może być sięganie przez osoby z fobią społeczną po środki łagodzące napięcie nerwowe, tj. substancje psychoaktywne – narkotyki, alkohol czy leki. Ten sposób radzenia sobie z problemami, pociąga za sobą ryzyko uzależnienia od środków lub czynności (tzw. uzależnień behawioralnych np. od patologicznego hazardu). Dzieci z tą przypadłością rzadziej odnoszą sukcesy w szkole, a jako dorosłe osoby mają niższe zarobki, gorzej radzą sobie w pracy i mają wyższe ryzyko zostania bezrobotnymi, a także odczuwają mniejsze zadowolenie z życia rodzinnego, grona przyjaciół, dochodu i sposobów spędzania wolnego czas.

Fobia społeczna nierzadko ujawnia się już we wczesnych latach, na przykład u dzieci w wieku szkolnym. Dzieci z dużym poziomem lęku zazwyczaj nie nawiązują prawidłowych kontaktów z rówieśnikami i wycofują się z sytuacji społecznych. Z powodu fobii mogą także zacząć opuszczać zajęcia i generalnie gorzej się rozwijać. Z kolei fobia społeczna u nastolatków w ogromnym stopniu odbija się na ich życiu towarzyskim, a także znacznie utrudnia im wchodzenie w pierwsze relacje romantyczne. Może niestety przełożyć się również na niską samoocenę, brak pewności siebie, a niekiedy doprowadzić również do objawów depresyjnych.

Leczenie fobii społecznej polega przede wszystkim na wychodzeniu z niekomfortowych, stresogennych doświadczeń u boku specjalistów. Scenariusz leczenia opiera się na indywidualnie dobranym planie działania, przy pomocy określonych narzędzi psychologicznych i metod terapeutycznych. Istotnymi metodami w procesie leczenia zespołu lęku społecznego – fobii społecznej, są: terapia indywidualna, terapia grupowa (warsztaty, nawiązywanie kontaktu z innymi uczestnikami), terapia w określonym nurcie terapeutycznym (terapia poznawczo-behawioralna, psychodynamiczna), farmakoterapia, psychoedukacja.

Autor: dr Sylwester Bębas – psychoterapeuta

Więcej nt. fobii społecznej w audycji: