ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym, którego objawy pojawiają się w okresie rozwoju i mogą wpływać na funkcjonowanie w dzieciństwie, okresie dorastania oraz dorosłości. Charakterystyczne są trudności z regulowaniem uwagi, impulsywność oraz nadruchliwość lub wewnętrzne poczucie pobudzenia. Objawy ADHD nie oznaczają braku motywacji, lenistwa ani niewystarczającego zaangażowania. Osoba z ADHD może mieć trudność przede wszystkim z kierowaniem i utrzymywaniem uwagi, organizowaniem działania, kontrolowaniem impulsów oraz regulowaniem emocji. Dlatego może bardzo długo koncentrować się na zadaniu, które jest interesujące lub dostarcza silnej stymulacji, a jednocześnie mieć trudności z rozpoczęciem albo ukończeniem czynności wymagającej długotrwałego wysiłku. Wyróżnia się prezentację z przewagą objawów nieuwagi, prezentację z przewagą nadruchliwości i impulsywności oraz prezentację mieszaną. Obraz ADHD może zmieniać się wraz z wiekiem. U dorosłych nadruchliwość może być mniej widoczna i przyjmować postać wewnętrznego niepokoju, potrzeby ciągłego działania czy trudności z odpoczynkiem. Samo ADHD nie wynika z doświadczeń emocjonalnych ani relacyjnych, jednak wieloletnie funkcjonowanie z jego objawami może wpływać na sposób, w jaki osoba doświadcza siebie i innych. Powtarzająca się krytyka, poczucie niezrozumienia czy doświadczenia niepowodzeń mogą prowadzić do utrwalenia negatywnego obrazu siebie, który nie powinien być utożsamiany z samym zaburzeniem neurorozwojowym.
ADHD ma złożone podłoże biologiczne i genetyczne oraz wiąże się z odmiennym rozwojem i funkcjonowaniem układów odpowiedzialnych między innymi za regulowanie uwagi, aktywności, motywacji i kontroli zachowania. Istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne, a na obraz i nasilenie trudności mogą wpływać również warunki środowiskowe, stres oraz wymagania stawiane osobie. Czynniki te nie są jednak prostą przyczyną ADHD. Szczególne znaczenie może mieć sposób, w jaki otoczenie reaguje na objawy. Dziecko, które często słyszy, że jest „nieuważne”, „leniwe”, „niegrzeczne” albo „nie potrafi się postarać”, może z czasem zacząć postrzegać siebie jako gorsze, nieskuteczne lub niezdolne do osiągania sukcesów. Wielokrotne doświadczenia niezrozumienia i porażek mogą wpływać na samoocenę, regulację emocji oraz oczekiwania wobec relacji z innymi. Wewnętrzny obraz siebie może stawać się silnie związany z poczuciem, że trzeba szczególnie dużo wysiłku wkładać w osiąganie rzeczy, które dla innych wydają się łatwiejsze. U dorosłych trudności związane z organizacją, impulsywnością i regulacją uwagi mogą dodatkowo prowadzić do przeciążenia, frustracji i przewlekłego stresu. Dlatego w rozumieniu ADHD ważne jest jednoczesne uwzględnianie jego neurorozwojowego podłoża oraz indywidualnej historii doświadczeń, które wpływają na sposób przeżywania siebie i własnych możliwości.
Rozpoznanie ADHD wymaga szczegółowej oceny aktualnego funkcjonowania oraz historii rozwoju. Nie wystarczy stwierdzenie, że osoba jest roztargniona, impulsywna lub bardzo aktywna. Objawy powinny mieć charakter utrwalony, pojawiać się w różnych sytuacjach i w istotny sposób wpływać na codzienne funkcjonowanie. Specjalista ocenia między innymi zdolność do utrzymywania i kierowania uwagi, organizowania zadań, kontrolowania impulsów, regulowania aktywności oraz radzenia sobie z wymaganiami dnia codziennego. Ważna jest również historia rozwoju, ponieważ ADHD rozpoczyna się w okresie dzieciństwa, choć jego obraz może zmieniać się wraz z wiekiem. W przypadku dzieci informacje powinny pochodzić z różnych źródeł, między innymi od rodziców i ze środowiska szkolnego. U osób dorosłych szczególnie ważny jest dokładny wywiad dotyczący wcześniejszego funkcjonowania, który pomaga ustalić, czy obecne trudności mają początek w okresie rozwoju. Diagnoza powinna również obejmować różnicowanie z innymi przyczynami problemów z koncentracją i regulacją zachowania, między innymi zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi, zaburzeniami snu, używaniem substancji, przewlekłym stresem oraz innymi zaburzeniami neurorozwojowymi. Ważne jest także odróżnienie objawów ADHD od trudności wynikających przede wszystkim z obniżonego poczucia własnej wartości, silnego lęku czy przeciążenia emocjonalnego.
Osoba z ADHD może mieć trudność z planowaniem, rozpoczynaniem i kończeniem zadań, organizowaniem czasu oraz utrzymywaniem uwagi podczas czynności monotonnych. Może zapominać o obowiązkach, gubić przedmioty, odkładać zadania na później lub rozpoczynać wiele czynności jednocześnie. Impulsywność może przejawiać się szybkim podejmowaniem decyzji, przerywaniem innym osobom, trudnością w oczekiwaniu na swoją kolej lub reagowaniem zanim pojawi się możliwość spokojnego zastanowienia. U części osób występują również trudności z regulacją emocji, przez co złość, frustracja lub rozczarowanie mogą pojawiać się szybko i być przeżywane intensywnie. Jednocześnie ADHD nie oznacza ogólnego braku zdolności do koncentracji. Osoba może bardzo mocno angażować się w zadania interesujące, nowe lub dostarczające silnej stymulacji, podczas gdy czynności wymagające odroczonej nagrody i systematyczności są znacznie trudniejsze. W relacjach impulsywność, zapominanie, spóźnienia czy trudności z uważnym słuchaniem mogą prowadzić do nieporozumień. Osoba może być odbierana jako niezainteresowana lub lekceważąca, mimo że nie odpowiada to jej intencjom. Powtarzające się doświadczenia krytyki mogą wpływać na wewnętrzny obraz siebie. Może pojawić się przekonanie, że „ze mną coś jest nie tak” albo że mimo wysiłku nie można sprostać oczekiwaniom innych. W psychoterapii ważne jest rozróżnienie rzeczywistych trudności związanych z ADHD od negatywnych przekonań o sobie, które powstały w wyniku wieloletnich doświadczeń i mogą dodatkowo utrudniać funkcjonowanie.
ADHD może wpływać na funkcjonowanie szkolne, zawodowe, rodzinne i społeczne. U dzieci trudności z koncentracją, impulsywnością i organizacją mogą prowadzić do problemów z nauką, mimo że ich możliwości poznawcze mogą być prawidłowe lub wysokie. W relacjach rówieśniczych impulsywność i trudności z kontrolowaniem zachowania mogą zwiększać ryzyko konfliktów, niezrozumienia lub odrzucenia. U dorosłych podobne trudności mogą wpływać na związki, pracę zawodową, zarządzanie obowiązkami, czasem czy finansami. Jeżeli przez wiele lat osoba doświadcza niepowodzeń, krytyki lub porównań z innymi, może rozwinąć się utrwalone poczucie nieskuteczności, wstyd lub przekonanie o własnej niewystarczalności. Mogą również pojawiać się przewlekłe napięcie, frustracja, trudności w regulowaniu złości oraz współwystępujące objawy depresyjne lub lękowe. Nie oznacza to jednak, że ADHD nieuchronnie prowadzi do poważnych problemów w życiu. Odpowiednia diagnoza, psychoedukacja, dostosowanie środowiska, rozwijanie strategii organizacyjnych, psychoterapia oraz — gdy jest wskazana — farmakoterapia mogą znacząco poprawić funkcjonowanie. Ważnym elementem jest również budowanie bardziej zintegrowanego obrazu siebie, który uwzględnia rzeczywiste trudności, ale nie sprowadza całej osoby do objawów ADHD.
Psychoterapia może pomóc osobie z ADHD lepiej rozumieć własny sposób funkcjonowania, rozwijać skuteczne strategie radzenia sobie z trudnościami oraz budować bardziej stabilny obraz siebie. Nie powinna jednak traktować neurorozwojowych objawów ADHD jako wyłącznie przejawu problemów emocjonalnych. Istotne jest uwzględnienie rzeczywistych trudności związanych z regulacją uwagi, impulsów, aktywności i emocji. W pracy terapeutycznej można rozwijać zdolność rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych, tolerowania frustracji, regulowania impulsywnych reakcji oraz organizowania codziennych obowiązków. Ważnym obszarem jest także rozumienie wpływu wieloletnich doświadczeń krytyki, niezrozumienia i porażek na poczucie własnej wartości. W relacji terapeutycznej mogą ujawniać się utrwalone sposoby przeżywania siebie i innych. Osoba, która często doświadczała oceny, może być szczególnie wrażliwa na krytykę, szybko oczekiwać odrzucenia albo interpretować trudność jako dowód własnej niekompetencji. Z kolei impulsywność, trudność w utrzymaniu uwagi czy problemy z organizacją mogą pojawiać się również podczas sesji i stawać się materiałem do wspólnego rozumienia, a nie kolejnym powodem do oceniania siebie. Celem jest rozwijanie bardziej spójnego i realistycznego obrazu własnych możliwości oraz większej zdolności do integrowania mocnych stron i ograniczeń. W przypadku dzieci ważną częścią pomocy jest psychoedukacja rodziców, wspieranie ich w dostosowaniu wymagań do możliwości dziecka oraz, w razie potrzeby, współpraca ze szkołą. Psychoterapia może być łączona z leczeniem psychiatrycznym, a farmakoterapia stanowi jedną z uznanych metod leczenia ADHD, szczególnie gdy objawy istotnie ograniczają codzienne funkcjonowanie. Sposób pomocy powinien być dostosowany indywidualnie do wieku, nasilenia objawów, sytuacji życiowej oraz współwystępujących trudności.
Autor: dr Wioleta Adamczyk – Bębas – psychoterapeuta, socjoterapeuta, pedagog specjalny
Więcej nt. zespołu nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) u dzieci w audycji:
Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas oferuje przemyślane, kompleksowe wsparcie dla osób w trudnych momentach życia. Naszą misją jest pomoc pacjentom zmagającym się z przeciążeniem emocjonalnym, zaburzeniami osobowości, lękiem czy obniżonym nastrojem, oraz tym, którzy pragną tworzyć głębsze, satysfakcjonujące relacje z bliskimi.
© 2026. Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas. Wszelkie prawa zastrzeżone.
