Masochistyczne zaburzenie osobowości wiąże się z utrwalonym sposobem przeżywania siebie i innych, w którym szczególne znaczenie mogą mieć poczucie winy, niska ocena własnej wartości, nadmierne poświęcanie się oraz powtarzające się wchodzenie w relacje, w których osoba doświadcza niedocenienia, rozczarowania lub cierpienia. Wewnętrzny obraz siebie może być związany z przekonaniem o własnej niewystarczalności, winie lub konieczności zasługiwania na miłość poprzez rezygnowanie z własnych potrzeb. Jednocześnie osoba może doświadczać silnej złości i urazy wobec tych, którzy ją ranią lub wykorzystują. Trudność może polegać na utrzymywaniu tych sprzecznych doświadczeń w jednym, spójnym obrazie siebie i drugiej osoby. Złość może być wypierana, pomniejszana lub kierowana przeciwko sobie, podczas gdy druga osoba pozostaje postrzegana jako ważna, potrzebująca lub wymagająca ochrony. Cierpienie i poświęcenie mogą z czasem stać się ważnym elementem poczucia własnej wartości, ponieważ pozwalają doświadczać siebie jako osoby lojalnej, moralnej, silnej lub potrzebnej. W konsekwencji przyjmowanie pomocy, troski czy przyjemności może wywoływać dyskomfort, poczucie winy albo wrażenie, że nie odpowiada utrwalonemu obrazowi siebie.
Masochistyczny sposób funkcjonowania może rozwijać się w kontekście doświadczeń, w których miłość, akceptacja lub poczucie własnej wartości były silnie związane z podporządkowaniem, poświęceniem, spełnianiem potrzeb innych osób albo znoszeniem trudności. Znaczenie mogą mieć doświadczenia częstej krytyki, odrzucenia, niesprawiedliwego obwiniania czy sytuacje, w których dziecko musiało nadmiernie dostosowywać się do emocjonalnych potrzeb ważnych osób. Jeżeli własne potrzeby były przeżywane jako niewłaściwe, nadmierne lub obciążające dla innych, osoba może nauczyć się ograniczać ich wyrażanie i budować poczucie własnej wartości przede wszystkim poprzez dawanie, pomaganie oraz rezygnowanie z siebie. W ten sposób może utrwalić się przekonanie, że na bliskość i akceptację trzeba zasłużyć. Znaczenie może mieć również sposób przeżywania złości wobec osób, od których zależy poczucie bezpieczeństwa. Jeżeli otwarte wyrażanie agresji wiązało się z ryzykiem utraty relacji lub odrzucenia, złość może być kierowana przeciwko sobie albo przekształcana w poczucie winy. Wewnętrzne reprezentacje siebie i innych mogą wówczas pozostawać częściowo rozszczepione: osoba może postrzegać siebie jako tę, która powinna znosić i pomagać, a innych jako tych, których potrzeby są ważniejsze. Taki sposób organizowania relacji może utrudniać rozwijanie bardziej zintegrowanego obrazu siebie jako osoby, która może jednocześnie kochać, złościć się, potrzebować innych i stawiać granice.
Rozpoznanie wymaga oceny trwałego sposobu funkcjonowania osobowości oraz powtarzających się wzorców przeżywania siebie i relacji. Samo poświęcanie się dla innych, niska samoocena, trudne związki czy skłonność do poczucia winy nie są wystarczające do rozpoznania masochistycznego zaburzenia osobowości. Ważne jest ustalenie, w jaki sposób osoba doświadcza własnej wartości, potrzeb, złości, zależności i prawa do otrzymywania troski. Istotne jest również przyjrzenie się temu, czy podobne sytuacje powtarzają się w różnych obszarach życia oraz czy osoba nieświadomie uczestniczy w odtwarzaniu relacji, w których jej potrzeby pozostają pomijane. W procesie diagnostycznym analizuje się także sposoby radzenia sobie z ambiwalencją, poczuciem winy i agresją oraz mechanizmy obronne, które mogą chronić przed doświadczeniem konfliktowych uczuć. Należy uwzględnić również inne możliwe źródła trudności, w tym depresję, zaburzenia lękowe czy problemy w relacjach, ponieważ podobne objawy mogą występować w różnych sytuacjach. Rozpoznanie powinno zatem opierać się na całościowym obrazie funkcjonowania, a nie na pojedynczych zachowaniach czy cechach.
Osoba może z jednej strony doświadczać siebie jako niesprawiedliwie traktowanej, niedocenianej lub wykorzystywanej, a z drugiej powtarzać wybory i sposoby reagowania, które sprzyjają pojawianiu się podobnych sytuacji. Może pozostawać w relacjach, w których jej potrzeby są pomijane, a następnie doświadczać narastającej urazy i poczucia krzywdy. Często może być bardzo pomocna, lojalna i gotowa wiele znosić, jednocześnie mając trudność z bezpośrednim komunikowaniem własnych potrzeb i oczekiwań. Zamiast prosić wprost o wsparcie, może liczyć na to, że druga osoba sama zauważy jej wysiłek i odpowie wdzięcznością. Szczególne znaczenie może mieć konflikt pomiędzy potrzebą troski a trudnością w jej przyjmowaniu. Pomoc może wywoływać poczucie zależności lub winy, podczas gdy cierpienie i poświęcenie mogą wzmacniać poczucie własnej wartości. Złość często pozostaje częściowo niedostępna dla świadomości albo jest wyrażana pośrednio. Osoba może prezentować się jako spokojna, wyrozumiała i pogodzona z trudną sytuacją, podczas gdy wewnętrznie narasta żal, rozczarowanie i oburzenie. Trudność w integrowaniu tych sprzecznych stanów może prowadzić do naprzemiennego przeżywania siebie jako osoby dobrej i poświęcającej się oraz jako osoby skrzywdzonej i niedocenianej. W relacjach może to tworzyć powtarzający się cykl nadmiernego dawania, oczekiwania wzajemności, rozczarowania i narastającej urazy.
Powtarzające się wchodzenie w relacje oparte na nierównowadze, nadmiernym poświęceniu lub pomijaniu własnych potrzeb może prowadzić do przewlekłego poczucia krzywdy i niezadowolenia. Może powstawać błędne koło, w którym osoba rezygnuje z własnych potrzeb, następnie czuje się niewidzialna lub niedoceniona, doświadcza narastającej złości i urazy, ale zamiast wyrazić swoje oczekiwania ponownie przyjmuje pozycję osoby poświęcającej się. W ten sposób utrwala się przekonanie, że bliskość wymaga rezygnacji z siebie. Cierpienie może również stać się ważnym elementem tożsamości, ponieważ pozwala utrzymywać poczucie bycia osobą wyjątkowo wytrzymałą, lojalną lub moralną. Jednocześnie może to utrudniać przyjęcie prostszej możliwości, że można zadbać o siebie, odmówić, odejść z krzywdzącej relacji lub poprosić o pomoc bez wcześniejszego zasługiwania na nią. Długotrwałe funkcjonowanie w takim wzorcu może sprzyjać obniżeniu poczucia własnej wartości, przewlekłemu napięciu, trudnościom w bliskich relacjach oraz występowaniu objawów depresyjnych lub lękowych. Konsekwencją może być również ograniczona zdolność do doświadczania satysfakcji, ponieważ przyjemność i troska o siebie mogą pozostawać w konflikcie z utrwalonym przekonaniem, że własne potrzeby powinny ustępować potrzebom innych.
Psychoterapia koncentruje się na rozumieniu i stopniowej zmianie powtarzającego się wzorca, w którym potrzeba miłości i akceptacji splata się z poczuciem winy, poświęceniem, złością i cierpieniem. Ważne jest rozpoznawanie sposobu, w jaki osoba uczestniczy w odtwarzaniu relacji prowadzących do poczucia krzywdy, bez sprowadzania tego do obwiniania jej za doświadczane trudności. Istotnym obszarem pracy jest możliwość uznania własnej złości jako ważnego uczucia, które może informować o przekraczaniu granic lub niezaspokojonych potrzebach, bez konieczności kierowania agresji przeciwko sobie. W relacji terapeutycznej mogą ujawniać się charakterystyczne sposoby przeżywania siebie i innych: trudność w przyjmowaniu pomocy, oczekiwanie szczególnego zrozumienia, nadmierne poświęcanie się albo jednoczesne pragnienie i odrzucanie troski. Może pojawiać się również rozczarowanie terapeutą, poczucie bycia niedostatecznie zauważonym lub niewyrażona złość. Analiza takich doświadczeń pomaga rozpoznawać powtarzające się wzorce relacyjne i integrować wcześniej rozdzielone aspekty obrazu siebie oraz innych. Celem psychoterapii jest rozwijanie bardziej spójnego poczucia własnej wartości, większej zdolności do tolerowania ambiwalencji oraz możliwości przeżywania bliskości bez konieczności rezygnowania z siebie. Ważne staje się również uznanie, że własne potrzeby, przyjemność, odpoczynek i przyjmowanie troski nie wymagają wcześniejszego zasłużenia na nie poprzez cierpienie. Stopniowo możliwe staje się budowanie relacji, w których można jednocześnie kochać, potrzebować, złościć się, stawiać granice i zachowywać poczucie własnej autonomii.
Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas oferuje przemyślane, kompleksowe wsparcie dla osób w trudnych momentach życia. Naszą misją jest pomoc pacjentom zmagającym się z przeciążeniem emocjonalnym, zaburzeniami osobowości, lękiem czy obniżonym nastrojem, oraz tym, którzy pragną tworzyć głębsze, satysfakcjonujące relacje z bliskimi.
© 2026. Gabinet Psychoterapii i Rozwoju Sylwester Bębas. Wszelkie prawa zastrzeżone.
